رحم جایگزین یا رحم اجاره ای

رحم اجاره ای در اصفهان

با پیشرفت علم پزشکی و نوآوریهای مدرن درمان نازائی ، والدین نابارور به تکاپو افتاده اند که با راهنمائیهائی که از پزشکان می گیرند درمان مناسبی که از نظر اکثریت جامعه مورد قبول باشد انتخاب کنند . رحم جایگزین یکی از روشهای درمانیست که در اینجا مورد بحث قرار می دهیم .

در این روش اسپرم وتخمک زوجی که قادر به زایمان فرزند نیستند راپس از لقاح در آزمایشگاه ، در رحم زن دیگری قرار می دهند تا بعد از 9 ماه که این زن جنین را پرورش داد ، زایمان کرده ونوزاد را تحویل پدر و مادر اصلی ( والدین ژنتیک ) دهد .

کاربرد این روش درمانی در موارد زیر است .

1- فقدان مادرزادی یا اکتسابی رحم ( جراحی درآوردن رحم )

2- ابتلا به بیماری‌های مزمن شدید مثل فشارخون بالای غیر قابل کنترل ، دیابت شدید، نارسائی شدید قلبی که حاملگی را برای زن غیر ممکن می‌سازد . یا حامله می شود ولی طی کردن 9 ماه بارداری برایش خطر جانی دارد . ویا قادر به تحمل9 ماه نگهداری جنین نیست و سقط می شود.

3- کوچک بودن رحم ( باعث عدم حاملگی یا سقط مکرر می شود )

4- سقط‌های مکرر بدلائل متنوع

5- وجود بیماری صعب العلاج مثل قطع نخاع

قانون و رحم جایگزین

درست است که در ایران قانونی مستقیما در خصوص رحم جایگزین تصویب نشده ولی با دقّت به قانون جنین اهدایی مصوّب1382 می‌توان دریافت که قانون جنین اهدائی به طور کلی به پرورش جنین حاصل از زوجین مشروع  در رحم جایگزین مجوز داده است .
و از طرفی چون هیچ قانونی وجود ندارد که رحم جایگزین را منع کرده باشد ، اینکار سالهاست که بدون دغدغه انجام می شود . فقط برای پیشگیری از بروز بعضی اختلافات بین اجاره دهنده و صاحبان جنین نکاتی باید رعایت شود که در مبحث انعقاد قرارداد به آنها می پردازیم .

شرع و رحم جایگزین

از آنجا که در رحم جایگزین اسپرم شوهر و تخمک زن پس از لقاح یافتن در محیط آزمایشگاه،  به رحم جایگزین منتقل می‌گردد، پس در انتساب فرزند به صاحب اسپرم هیچ بحثی نیست. اما در مورد تخمک با اینکه اکثر فقها  معتقدند که فرزند به صاحب اسپرم و تخمک ملحق می‌گردد. ولی بعضی از مراجع تقلید که در اقلیت هستند در انتساب فرزند به مادرجایگزین بحثهایی مطرح می کنند، که مادر شرعی کودک ناشی از رحم اجاره‌ای کیست؟ آیا صاحب تخمک مادر شرعی او محسوب می‌شود یا صاحب رحم جایگزین ؟

به اعتقاد دو نفر از مراجع تقلید ( مرحوم آیتالله خوئی و آیت الله روحانی )، مادر به شخصی اطلاق می‌گردد که کودک را به دنیا می‌آورد. اما اکثر مراجع تقلید بر این اعتقادند که مادر کودک، صاحب تخمک است . اقلیت دیگری از مراجع تقلید ( مرحوم آیت الله موسوی اردبیلی ) معتقد است که این بچه دو مادر دارد .

اما در مورد زنی که جنین را در رحم خود پرورش داده و آن را به دنیا آورده است میتوان گفت ، اگرچه وی مادر کودک محسوب نمی‌گردد اما از آنجا که رشد و تغذیه ی جنین در رحم وی صورت گرفته است برخی  فقها وی را در حکم مادر رضاعی دانسته اند .  حکم به محرمیت بین آنها داده‌اند وازدواج بین این بچه و فرزندان زنی که رحمش را اجاره داده حرام دانسته اند .
در ارث بردن بچه از مادر جایگزین نیزبحثهایی کرده اند ، البته این نظر برخی فقها است ولی اکثر مراجع تقلید نظرشان این است که فرزند متولد از رحم جایگزین فقط از پدر و مادر ژنتیک خود ارث می‌برد ، وازدواج بین این بچه با فرزندان زنی که رحمش را اجاره داده هم مانعی ندارد  .

نفقه در دوران بارداری

نفقه  چه در دوران بارداری و چه بعد از آن بعهده پدر ( صاحب اسپرم ) است . از آنجا که فرزند  متولد از رحم اجاره ای  به پدرش منتسب است پس در مورد لزوم نفقه دادن به چنین فرزندی شکی نیست. طبق  قانون پرداخت و تأمین نفقه ی اولاد به عهدۀ پدر بوده و در صورتی که پدر فوت کرده باشد یا قادر به پرداخت نفقه فرزندان نباشد، پرداخت نفقه به عهده پدربزرگ خواهد بود.

اما سؤال مهم که برای حقوقدانان پیش می‌آید و البته کاربرد عملی هم دارد این است که آیا پدر (صاحب اسپرم ) باید به بانویی که رحم خویش را در اختیار زوجین گذاشته و باردار است نفقه پرداخت کند ؟ الزام به نفقه برای زن متوقف به رابطه زوجیت است یعنی طرفین باید زن و شوهر باشند. در حالی که بین اجاره‌ دهنده ی رحم و صاحب اسپرم چنین رابطه‌ای وجود ندارد.
برای پاسخ به این پرسش باید موارد مشابه را بررسی کرد. از نظر حقوقی در قانون مدنی ما ماده‌ای وجود دارد که حقوقدانان می‌توانند با وحدت ملاک قراردادن این ماده ی قانونی با وضعیت زن حامل جنین به این نتیجه برسند که درچنین وضعیتی اجاره دهنده ی رحم فقط در هنگام بارداری مستحق گرفتن نفقه خواهد بود .

نکاتی که قبل ازانعقاد قرارداد رحم جایگزین باید به آن توجّه ویژه شود 

اول باید با بررسی محلی و خانوادگی که ازخانواده اجاره دهنده به عمل می آوریم مطمئن شویم این خانواده شیّاد یا معتادنیستند ، سوِ سابقه ندارند واز نظر جسمی روحی وروانی خانواده ای نرمال هستند. خانم رضایت قلبی برای انجام اینکار دارد واحساس نکند که بدستور شوهرش برای کسب درآمد قربانی شده است .

باید ضمن صحبت با آنها متوجه شوید که شوهرش نیز قلبا به این کار راضی است واز نظر شخصیتی آدمهای با ثباتی باشند . چنانچه واسطه ای آنها را به شما معرفی کرده و واسطه گفت نیازی نیست که شما با آنها صحبت کنید قبول نکنید . به آنها باید تفهیم کنید که با اینکه جنین در رحم شما پرورش می یابد وگوشت واستخوانش از وجود شماست ، چون اصل آن که اسپرم وتخمک می باشد از ما گرفته شده طبق موازین شرعی و قانونی ، شما هیچگونه حقی نسبت به این فرزند ندارید .

اگر محل زندگی آنها به شما دور است بهتر است صرفنظر کرده وبدنبال اجاره دهنده ای بگردید که ساکن شهر خودتان باشد . اگر از آشنایان و فامیل باشد بهتر است چون احتمال بروز اختلاف کمتر است.

مادر جایگزین باید فرزند داشته باشد و فرزندش هم نزد خودش باشد ، در غیر اینصورت توصیه می شود قبول نکنید چون قبل از زایمان بعلت نداشتن فرزند دلبستگی به نوزاد پیدا می کند و ممکن است نقشه فرار از دست صاحبان جنین به ذهنش خطور کند وبچه ای به شما تحویل ندهد .

یک جلسه با هم باید نزد پزشک مرکز ناباروری بروید تا پزشک آزمایشات لازم ( مبنی بر نداشتن ایدز و هپاتیت و… ) را برایش درخواست کند و باسایر بررسی های پزشکی او را برای اینکار تائید کند ( مثلا نباید در حال مصرف دائمی داروئی باشد که برای جنین مضّر باشد و . . . )

و اینک نکاتی که در قرارداد رحم جایگزین باید به آن توجّه ویژه شود را ذکر می کنیم .

قرارداد دو طرف دارد و هر طرف دو نفرند ، طرف اول زن وشوهر صاحب جنین که گیرندگان رحم اجاره ای هستند . طرف دوم زن وشوهری هستند که قرار است جنین در رحم این زن منتقل و پرورش یابد . چون قرارداد رحم جایگزین نه تنها آزادیهای مادر جایگزین را تحت تأثیر میگذارد بلکه به طور  مستقیم محدودیتهایی برای شوهر وی نیزایجاد میکند. بنابراین اجازه شوهر زن اجاره دهنده نیز برای انعقاد قرارداد رحم جایگزین لازم میباشد .

علت اینکه همسر زن اجاره دهنده نیز باید راضی به اینکار باشد این است که حاملگی همسرش محدودیتهایی در زندگیشان ایجاد می کند . بعضی از محدودیتها مسقیما به شوهر ارتباط دارد مثل بزرگ شدن شکم و تغییر کیفیت نزدیکی یا شاید به دلائلی پزشک در طول بارداری نزدیکی را منع کند .
همچنین ممکن است پزشک به دلیلی استراحت نسبی یا مطلق دستور دهد که در این حالت انجام کارهای خانه داری و بچه داری این زن اختلال پیدا می کند . به این خاطر رضایت کتبی شوهر در این قرارداد باید گنجانده شود .

مطلب دیگری که در قرارداد باید ذکر شود نام مرکز ناباروریست که طرفین قرارداد تحت درمان میباشند و بدون توافق طرفین حق تغییر مرکز ناباروری را نداشته باشند .

مبلغ قرارداد عرفا به اینصورت نوشته می شود که  مثلا 20 میلیون تومان به اضافه ماهیانه چهار صد هزار تومان . مبلغ کلی 20 میلیون تومان بدلائل زیر نباید یکجا پرداخت گردد بلکه در 4-8 قسط به شرح زیر پرداخت میگردد .

1) چون بعد از انتقال جنین فقط 30% احتمال باردار شدن وجود دارد حدود 10- 5 % مبلغ روز انتقال جنین  پرداخت می شود که اگر طرفین بدلیلی نخواستند قرارداد را ادامه دهند هیچیک متضرر فاحش نشده باشند .

2) 5 – 15 % مبلغ هنگامیکه جواب آزمایش حاملگی مثبت شد پرداخت می گردد . در این مرحله احتمال سقط جنین 30 – 50% می باشد و به این دلیل نباید در صد زیادی پرداخت گردد .

3) بقیه ی مبلغ را میتوان توافق کرد که ماهیانه در 6 – 8 قسط پرداخت کرد ، و میتوان به شکل دیگر و با گنجاندن شروط پرداخت کرد ، مثلا ذکر شود ماهیانه 5% از کل 20  تومان داده می شود و بقیه پس از زایمان فرزند سالم پرداخت می شود . یا اینکه اگر به تشخیص پزشک اطفال نوزاد بیماری مادزادی داشت این سهم پرداخت نشود . یا چنانچه دو قلو ی سالم بودند 20 یا 30 % اضافه تر پرداخت شود . یا گنجاندن هر شرط عقلانی دیگر که مخالف شرع و قانون نباشد .

4) در حین حاملگی ممکن است زن باردار یا همسرش از اینکار پشیمان شوند و بدون اطلاعِ صاحبان جنین ، نوزاد را سقط کنند . یا با بی احتیاطی عمدی و اجرا نکردن دستورات پزشک موجب سقط شوند یا عمدی خلاف دستورات پزشک را عمل کند که بچه سقط شود . چنانچه مقدور بود ضمانتی بابت اینکار بهتر است از اجاره دهنده گرفته شود .

5) زوج صاحب جنین باید پیش بینی همه ی احتمالات فوق رابدهد و قرارداد به صورتی تنظیم شود که چنانچه نوزاد به ثمر نرسید مبلغ زیادی متضرر نشود . توصیه میکنم که به هیچ عنوان قبول نکنید که تمام پول در حین حاملگی پرداخت شود و طرف مقابل ضمانت دهد که در صورتیکه بچه ی سالم تحویل ندادم پولتان را برمی گردانم ، بخاطر اینکه اگر مشکلی پیش آمد و طرف به ضمانت خود عمل نکرد دلخوش نباشید که از طریق دادگاه بتوانیدبه پول خود برسید .

6) در قرارداد باید ذکر شود که هزینه های درمانی قابل پیش بینی مثل زایمان ، و غیر قابل پیش بینی ( مثل جراحی حاملگی خارج از رحم و … ) به عهده کیست ؟

7) بهتر است اجاره دهنده در شهر شما زندگی کند و مرتب به او سر بزنید و کمک به خدمات رفاهی و روحی او کنید تا نوزاد سالمتری بدنیا آید . لازمست بدانید که آشفتگیهای روحی مادر باردار روی جنین اثرات سو بجا میگذارد . باید سعی کنید ارتباطی دوستانه و صمیمانه مثل دو خواهر با هم برقرار کنید .

8) قرارداد باید در دفتر اسناد رسمی تنظیم شود . بیشتر مراکز ناباروری فرمهای مخصوص چاپی برای اینکار دارند ، که شما میتوانید بند هایی به آن اضافه یا کم کنید و یا جملاتی از آن را تغییر دهید

9) توصیه می شودکه قبل از بستن قرارداد به جزئیات فکر کنید و حتما تمام جوانب را بررسی کنید و برای حالتهای زیر اگر توانستید ضمانتی در نظر بگیرید:

 سقط جنین عمدی توسط اجاره دهنده رحم

 سقط جنین به دلیل عدم اجرای دستورات پزشکی

 ضمانت اجرا برای در دسترس بودن بانوی اجاره دهنده ی رحم در طول دوران بارداری

ضمانت اجرا برای تحویل نوزاد

وضعیت رحم اجاره ای درسایر کشورها چگونه است ؟ در بیشرر کشورها در حالیکه  مثل ایران قانونی برای آن تصویب نشده اینکار انجام می شود ، در تعدادی دیگراز کشورها مثل فرانسه ، سوئد، آلمان قانونی تصویب شده که رحم جایگزین را منع کرده است .
بالاخره در بعضی کشورها مثل کانادا  وانگلستان قانون رحم اجاره ای تصویب شده ولی رایگان است وهیچ پولی بابت اینکار رد و بدل نمی شود . وما تعجب می کنیم که چطور خانمی حاضر است 9 ماه زحمت و رنج بارداری را تحمّل کند که خانواده ای به آرزویشان برسند ، صد آفرین به این طرز فکر ..